Nerwica natręctw (OCD) - objawy i leczenie

Obsesje i kompulsje - dwa elementy jednego mechanizmu

Obsesja to myśl, obraz albo impuls, który wraca wbrew woli i budzi lęk, wstręt albo poczucie winy. Pacjent rozpoznaje ją jako własną i najczęściej uznaje za bezsensowną, co odróżnia zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne od zaburzeń psychotycznych. To rozróżnienie jest istotne, bo pacjenci często boją się, że myśl oznacza chorobę psychiczną w potocznym rozumieniu.

Kompulsja to czynność albo akt myślowy wykonywany po to, by obniżyć lęk wywołany obsesją. Mycie rąk, sprawdzanie zamków, liczenie, powtarzanie w myślach określonej formuły. Ulga przychodzi, ale trwa krótko, a mózg zapamiętuje, że rytuał zadziałał. Przy następnej obsesji potrzeba wykonania rytuału jest silniejsza, a czas potrzebny na jego domknięcie dłuższy.

Właśnie to sprzężenie, a nie treść myśli, jest istotą zaburzenia. Dlatego leczenie celuje w mechanizm: ma przerwać zależność między obsesją a rytuałem, zamiast przekonywać pacjenta, że jego obawa jest nieuzasadniona. Przekonywanie zwykle nie działa, bo chory sam wie, że obawa jest nieuzasadniona, i mimo to nie potrafi zatrzymać rytuału.

Typowe schematy natręctw

Treści bywają bardzo różne, ale układają się w kilka powtarzalnych wzorców. Rozpoznanie własnego schematu w tabeli poniżej często jest pierwszym momentem ulgi, bo pokazuje, że problem ma nazwę i jest opisany.

Osobne zdanie należy się myślom agresywnym, bo są najbardziej obciążające i najrzadziej wypowiadane na głos. Natrętna myśl o skrzywdzeniu kogoś nie jest zamiarem ani zapowiedzią czynu. Wręcz przeciwnie: budzi grozę właśnie dlatego, że stoi w sprzeczności z tym, kim pacjent jest. Ukrywanie takich myśli latami z obawy przed oceną jest jednym z głównych powodów, dla których leczenie zaczyna się późno.

Czym natręctwo różni się od dokładności

Dokładny człowiek sprawdza zamek raz i idzie dalej. Osoba z natręctwami sprawdza go pięć razy, wraca z połowy drogi i i tak nie ma pewności. O granicy decyduje czas pochłaniany każdego dnia, poziom cierpienia oraz to, ile z pracy i relacji rytuał zdążył zabrać.

Praktyczny sygnał ostrzegawczy to godzina dziennie i więcej spędzona na rytuałach albo na walce z myślami. Drugim sygnałem jest wciąganie w rytuały bliskich - prośby o potwierdzenie, o sprawdzenie, o wykonanie czynności w określony sposób. Rodzina zwykle się zgadza, chcąc pomóc, i bez świadomości podtrzymuje mechanizm.

Dlaczego rozpoznanie zajmuje lata

Objawy bywają wstydliwe, więc pacjent ich nie zgłasza wprost. Do lekarza trafia z bezsennością, wyczerpaniem, popękaną skórą dłoni albo z depresją, która narosła na latach zmagania. Bez konkretnego pytania o natrętne myśli i rytuały temat nie pada.

Druga przyczyna to potoczne użycie słowa. Kiedy w rozmowie mówi się o kimś, że ma nerwicę natręctw, bo lubi porządek na biurku, prawdziwe zaburzenie przestaje brzmieć poważnie. Pacjent zakłada, że jego problem jest cechą charakteru, a nie stanem, który się leczy. Objawy, które temu towarzyszą, opisujemy szerzej na stronie objawy nerwicy.

Leczenie farmakologiczne

Podstawą farmakoterapii są leki z grupy SSRI. W zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym prowadzi się je zwykle dłużej i w dawkach z górnej części zakresu, a na ocenę pełnego efektu czeka się dłużej niż w innych zaburzeniach lękowych. O wysokości dawki i o momencie oceny skuteczności decyduje wyłącznie lekarz, bo to właśnie te dwa parametry najczęściej przesądzają o powodzeniu.

Wszystkie stosowane tu substancje mają w Rejestrze Produktów Leczniczych kategorię Rp. Przegląd grup i ich ról znajdziesz na stronie leki na nerwicę nowej generacji. Benzodiazepin w tym rozpoznaniu nie traktuje się jako leczenia podstawowego - obniżają lęk doraźnie, ale nie zmieniają mechanizmu obsesji i kompulsji.

Przy lekach przeciwdepresyjnych obowiązuje ostrzeżenie z charakterystyk produktów leczniczych: w pierwszych tygodniach leczenia oraz po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić, najwyraźniej u osób poniżej 25. roku życia. Dlatego początek leczenia i każda korekta dawki powinny odbywać się w kontakcie z lekarzem, a dawki nie zmienia się na własną rękę. Numery kryzysowe podajemy w ostatniej sekcji tej strony.

Leczenia nie przerywa się w momencie ustąpienia objawów. Zbyt wczesne odstawienie jest jedną z najczęstszych przyczyn nawrotu, a samo odstawianie prowadzi się stopniowo, według schematu ustalonego przez lekarza.

Terapia ERP

Metodą o najlepiej udokumentowanej skuteczności jest terapia poznawczo-behawioralna z ekspozycją i powstrzymaniem reakcji, w skrócie ERP. Nazwa opisuje mechanizm: pacjent w kontrolowanych warunkach kontaktuje się z bodźcem wywołującym obsesję i nie wykonuje rytuału, który zwykle po niej następuje.

Lęk wtedy rośnie, a potem sam opada, choć rytuał nie został wykonany. To doświadczenie, powtórzone wielokrotnie i stopniowane od sytuacji łatwiejszych do trudniejszych, przebudowuje mechanizm skuteczniej niż jakiekolwiek tłumaczenie. Ekspozycję prowadzi się z terapeutą, według ustalonej hierarchii sytuacji, a nie na własną rękę i nie metodą rzucenia się na najtrudniejszy bodziec od razu.

Częścią pracy jest też wycofanie bliskich z rytuałów. Rodzina uczy się przestać udzielać potwierdzeń, o które pacjent prosi. Brzmi to okrutnie i takie nie jest - każde potwierdzenie działa jak kolejny rytuał i przedłuża problem.

Kiedy nie czekać

Pilnej oceny wymaga sytuacja, w której rytuały uniemożliwiają wyjście z domu, jedzenie albo sen, gdy dochodzi do samouszkodzeń, na przykład skóry dłoni od mycia, oraz gdy narasta obniżony nastrój i poczucie beznadziei. Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne bardzo często współistnieje z depresją i to ona bywa elementem groźniejszym.

Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, zadzwoń pod 116 123 albo 800 70 2222 - obie linie działają całodobowo i bezpłatnie. Dla osób poniżej 18 lat jest 116 111, a gdy zagrożone jest życie, 112. Rozmowa o natrętnych myślach z lekarzem nie kończy się przymusowym leczeniem ani odebraniem praw - kończy się rozpoznaniem i planem postępowania.

Najczęstsze pytania