Nerwica - objawy psychiczne i somatyczne

Nerwica, czyli co dokładnie

Słowo nerwica funkcjonuje w mowie potocznej, a w gabinecie odpowiada mu grupa rozpoznań określanych jako zaburzenia lękowe: lęk uogólniony, lęk napadowy, fobie i zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne. Wspólny mianownik jest jeden. Układ nerwowy pracuje w trybie alarmowym w sytuacjach, które realnego zagrożenia nie niosą, i utrzymuje ten tryb wtedy, gdy powinien już zwolnić.

Dla pacjenta taka definicja jest mało praktyczna, bo lęk rzadko przychodzi jako czyste uczucie strachu. Znacznie częściej zaczyna się od ciała: od kołatania serca w kolejce do kasy, ucisku w gardle przed zebraniem, bólu brzucha każdego ranka przed wyjściem z domu. Dopiero po miesiącach ktoś nazywa to lękiem, a przez ten czas pacjent zdąży odwiedzić dwóch albo trzech specjalistów.

Dlatego objawy opisujemy poniżej w trzech warstwach: psychicznej, wegetatywnej i somatycznej. Jeden pacjent ma wszystkie trzy naraz, inny prawie wyłącznie objawy z ciała i szczerze zaprzecza, żeby cokolwiek go niepokoiło. Obie wersje są typowe i żadna nie wyklucza rozpoznania.

Objawy psychiczne

To warstwa najłatwiejsza do nazwania i najtrudniejsza do opisania lekarzowi, bo brzmi jak zwykłe zmartwienia. Różnica polega na natężeniu i na tym, że objawy nie znikają, gdy zniknie powód.

• stałe napięcie i przeczucie, że zaraz wydarzy się coś złego, bez wskazania konkretnego zagrożenia,
• zamartwianie się, które przeskakuje z tematu na temat - gdy jeden problem się rozwiąże, miejsce natychmiast zajmuje kolejny,
• trudność ze skupieniem, gubienie wątku w rozmowie, czytanie tej samej strony po kilka razy,
• drażliwość i wybuchy złości nieproporcjonalne do sytuacji,
• lęk przed utratą kontroli, chorobą psychiczną albo śmiercią, najsilniejszy w napadzie paniki,
• unikanie - rezygnacja z metra, telefonów, zakupów, spotkań, wyjazdów,
• problem z zaśnięciem, bo myśli przyspieszają dokładnie wtedy, gdy ciało w końcu zwalnia.

Unikanie zasługuje na osobne zdanie, bo działa podstępnie. Każde ominięcie sytuacji lękowej przynosi natychmiastową ulgę i tym samym uczy mózg, że unikanie jest skuteczne. Po roku lista miejsc, do których pacjent już nie chodzi, jest długa, a lęk silniejszy niż na starcie. To zjawisko jest głównym powodem, dla którego samo przeczekiwanie zwykle nie działa.

Objawy wegetatywne

Układ autonomiczny steruje pracą serca, oddechem, trawieniem i potliwością i nie podlega woli. Przy lęku przełącza się w tryb mobilizacji, ten sam, który w naturze miał służyć ucieczce. Objawy wegetatywne są najczęstszym powodem, dla którego pacjent z zaburzeniem lękowym trafia najpierw na izbę przyjęć.

Te objawy są prawdziwe i mierzalne - tętno naprawdę rośnie, oddech naprawdę przyspiesza. Mechanizm jest inny niż w chorobie serca czy płuc, ale odczucie bywa identyczne. Dlatego zbywanie pacjenta zdaniem, że to tylko nerwy, jest błędem i najczęściej kończy się kolejną serią badań na własną rękę.

Objawy somatyczne z konkretnych układów

Trzecia warstwa to dolegliwości utrzymujące się tygodniami, które wyglądają jak choroba konkretnego narządu i są zgłaszane właśnie w ten sposób.

• mięśniowo-szkieletowe: napięciowy ból głowy opisywany jako obręcz, sztywność karku i barków, ból żuchwy od nocnego zaciskania zębów, ból w klatce od napiętych mięśni międzyżebrowych,
• pokarmowe: nudności, skurcze brzucha, naprzemienne biegunki i zaparcia, uczucie kuli w gardle utrudniające przełykanie,
• neurologiczne: mrowienia, szumy uszne, uczucie nierealności otoczenia albo obserwowania siebie z boku,
• skórne: świąd bez wysypki, nasilenie zmian atopowych i łuszczycowych w okresach napięcia,
• ogólne: zmęczenie nieproporcjonalne do wysiłku, obecne już po przebudzeniu.

Gdy dolegliwości skupiają się w jednym układzie, powstają nazwy używane potocznie. Przy dominacji objawów kardiologicznych mówi się o nerwicy serca, przy dolegliwościach brzusznych o nerwicy żołądka. To ten sam mechanizm oglądany z różnych stron, a nie osobne choroby.

Dlaczego wyniki badań wychodzą prawidłowe

EKG, echo serca, morfologia, TSH, gastroskopia - komplet w normie, a objawy trwają dalej. Pacjent słyszy, że nic mu nie jest, i wychodzi z gabinetu bardziej przestraszony niż wszedł, bo skoro niczego nie znaleziono, to znaczy, że przyczyna wciąż czeka na wykrycie.

Wyjaśnienie jest prostsze. Badania obrazowe i laboratoryjne szukają uszkodzenia struktury albo odchylenia w parametrach. Lęk nie uszkadza mięśnia sercowego ani błony śluzowej żołądka. Zmienia sposób, w jaki układ nerwowy steruje tymi narządami, i to, jak mózg interpretuje płynące z nich sygnały. Prawidłowy wynik nie oznacza więc, że objaw jest zmyślony. Oznacza, że przyczyny trzeba szukać gdzie indziej.

Prawidłowy wynik ma jeszcze jedną wartość, o której rzadko się mówi: pozwala przestać szukać chorób narządowych i zająć się leczeniem lęku. Dziesiąta seria tych samych badań zwykle niczego nie dodaje, a podtrzymuje przekonanie, że gdzieś czai się przeoczona choroba. To sprzężenie napędza objawy równie skutecznie jak sam lęk.

Objawy, których nie wolno przypisać nerwicy

Rozpoznanie zaburzeń lękowych stawia się po wykluczeniu przyczyn somatycznych, a nie zamiast tego wykluczenia. Poniższe sytuacje wymagają pilnej oceny lekarskiej niezależnie od tego, czy ktoś ma już rozpoznaną nerwicę i czy podobne objawy przechodził wcześniej.

• ból w klatce piersiowej promieniujący do żuchwy, barku lub lewej ręki, zwłaszcza przy wysiłku i z zimnym potem,
• omdlenie albo utrata przytomności,
• duszność narastająca w spoczynku, odkrztuszanie krwi, obrzęk i bolesność jednej łydki,
• nagły, bardzo silny ból głowy, opisywany jako najgorszy w życiu,
• niedowład kończyny, asymetria twarzy, zaburzenia mowy albo widzenia,
• chudnięcie bez diety, gorączka, zlewne poty nocne,
• krew w stolcu, czarne stolce, wymioty treścią przypominającą fusy od kawy,
• pierwszy w życiu epizod takich objawów po 40. roku życia, bez wcześniejszego lęku w wywiadzie.

Do tej listy dochodzi kryzys psychiczny, który bywa pomijany, bo nie widać go w badaniach. Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, zadzwoń pod 116 123 albo 800 70 2222 - obie linie działają całodobowo i bezpłatnie. Dla osób poniżej 18 lat jest 116 111, a gdy zagrożone jest życie, 112.

Co robi lekarz, gdy objawy układają się w nerwicę

Rozmowa zaczyna się od uporządkowania wywiadu: od kiedy trwają objawy, jak wygląda typowy dzień, co je nasila i co przynosi ulgę, jakie leki i używki pacjent przyjmuje, czy w tle nie ma nadczynności tarczycy, dużych ilości kofeiny albo odstawienia alkoholu. Równolegle lekarz sprawdza, czy podstawowa diagnostyka somatyczna została wykonana i czy w opisie objawów nie ma nic z listy powyżej.

W zaburzeniach lękowych filarem leczenia jest psychoterapia, a farmakoterapia ma ją umożliwić, nie zastąpić. Spośród leków sięga się przede wszystkim po te przyjmowane codziennie: substancje z grupy SSRI, buspiron, opipramol, pregabalinę. Hydroksyzyna bywa dokładana doraźnie. Wszystkie mają w Rejestrze Produktów Leczniczych kategorię Rp, więc apteka wyda je wyłącznie z receptą, a porównanie samych grup i ich ról znajdziesz na stronie leki uspokajające na receptę.

Przy lekach przeciwdepresyjnych obowiązuje ostrzeżenie z charakterystyk produktów leczniczych: w pierwszych tygodniach leczenia oraz po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić, najwyraźniej u osób poniżej 25. roku życia. To okres, w którym trzeba pozostać w kontakcie z lekarzem, a dawki nie zmienia się samodzielnie. Przy myślach o odebraniu sobie życia całodobowo i bezpłatnie odbierają numery 116 123 oraz 800 70 2222, dla osób poniżej 18 lat 116 111, a przy zagrożeniu życia 112.

Nie każdy obraz objawów prowadzi zresztą do tego samego postępowania. Gdy na pierwszy plan wysuwają się natrętne myśli i rytuały, leczenie wygląda inaczej i opisujemy je na stronie nerwica natręctw.

Jak przygotować się do rozmowy o objawach

Lekarz pracuje na tym, co usłyszy, więc kilka minut przygotowania zmienia jakość konsultacji bardziej niż długość samej rozmowy. Warto spisać, od kiedy objawy trwają, ile razy w tygodniu się pojawiają, ile trwa pojedynczy epizod i co dzieje się bezpośrednio przed nim.

Przydaje się też lista wykonanych badań z datami i wynikami, spis wszystkich przyjmowanych leków razem z preparatami bez recepty i suplementami oraz informacja o wcześniejszym leczeniu psychiatrycznym: jaki lek, w jakiej dawce, jak długo i dlaczego został odstawiony. Ta ostatnia informacja najczęściej przesądza o wyborze dalszego postępowania.

Najczęstsze pytania